Сарыннар – минiң чӱреемнiң хустары

Чон хайиина. 18 кiчiг хырласта 18.30 часта республиканың филармониязында Хакасияның чон артизi Мария Янгулованың «Сарыннар – минiң чӱреемнiң хустары» концертi полар. Автор чайаачы иирiнiң программазынаңар алғыда чоохтап пирген.

Пу программада наа сарыннар полар. Мария Васильевна чиит­тернi, тӧреен тiлнең сарназыннар тiп, сценазар ӧнетiн сығарарға кӱстенче. Концерттi Ха­касияның искусство колледжiнiң хакас кӧг тирiглерiнең ойнапчатхан оркестрi азар. Устағҷызы паза дирижёр Вячеслав Вадимович Албычаков полча. Мария Янгулова оларзар ӱс сарын толдыр пирзiннер тiп айланған. Че олар тың маң чохха тӱсчелер. Аннаңар авторның iкi ле сарынын кӧрiгҷiлерге сыйлап пи­рерлер.

«Хыстың чобаа» сарынның сӧстерi чонни. Аны рес­публиканың чон артизi колледжтегi студенттернiң оркестрiнең толдырар. «Ағын хус полып, ам килчеткей» ыр­ның сӧстерi Евдокия Тыгдымаевани. Аны Мария Янгулова iдӧк хакас кӧг тирiглерi оркестрi полызиинаң Россия­ның саблығ артизi, Хакасия­ның чон артизi Екатерина Кыштымованаң хада сарнир. Вячеслав Вадимовичтiң студенттерi «Ах Ӱӱc» кӧгнең кӧзiдiглерiн тоос саларлар. Анаң концерт тооза саңай М.В.Янгулованың сарыннары полар. Сӧс­терiн паза кӧглерiн позы пасхан, ан­наңар авторның чай­аачы иирi тiп адалча.

Пӱӱл Илбек Чиңiске 80 чыл толған паза Россияда Ада чир-суубыс арачылағҷызы чылы, Хакасияда Матыр­лар чылы таныхталча, анна­ңар Мария Васильевна пу сезонға кiрерге кӱстенген. Чайаачы иир Илбек Ада чаа паза ӧнетiн чаа операциязының махачы матырларына чарыдылча.

– Концерттiң фортепиано­наң ойнаҷаң чардығында «Хай­дазың?» сарынымны кӧг­лирбiн. Минiң чаҷам чиит­те кӧӧленген оолғын чааға ӱде­зiбiскен, че анзы андартын айланмаан. Чаҷам, аны чуртас тоо­за сахтап, ирге дее пар­баан. Аннаңар минiң мындағ са­рын тӧрiп парған.

Анаң «Хустар айланзыннар» ырның премьеразы по­лар. Аны Хакасияның саблығ артизi Артур Марлужоков толдырар. Ол СВО-ға чағын. Телевизордаң андағы хазыр харбазығны кӧрiп, махачы оолларның паза оларның iҷе-­пабаларының ӱчӱн чӱ­реем ачыпча. Пастағы куплетте «хус­тар айланзыннар» сарналча, iкiнҷiзiнде – «ооллар ай­ланзыннар». Олар ибзер изен-­хазых килзiннер тiп ал­ғапчам. «Хустар айланзыннар» сарынны ӧнетiн Артур Марлужоковха пасхам. Аны ир кiзiнiң хойығ ӱнiнең сарнирға кирек. Ыр оой пазыл парған. Мин пiрее нимее тың сағыссырап сыхсам, кӧглер паза ырлар постары ла тӧрiп килчелер.

Iдӧк Евдокия Тыгдымае­ваның сӧстерiне кӧг чахсы ки­­­лic парча. Мин аны чахсы та­­ныҷаңмын. Тастында­ғы кӧ­­рiмiнең паза хылых-оң­дайы­­наң, iстiндегi чӱрек чылиинаң iҷеме тӧӧй. Ол амыр паза уғаа хыйға кiзi полған. Позым iҷем чох халғанда, Евдо­кия Петровназар тартылҷаңмын, ағаа тыыдынҷаңмын. Iҷемнеңер сарыннарымны позым сарнап полбинчам. Олар тимде, олаңай ла чатчалар. Сарнирға итсемӧк, ыым килче, анаң нандыра сал салчам. Арса, чииттер сарнирлар алай чонға читiр пирерге позымның тузым чидер, – чарытча Хакасияның чон артизi Мария Янгулова.

Программадаңар аннаң ан­дар чоохтаза, Ека­терина Ильи­нична Кыштымова «Узу, па­лам» сарынны толды­рар. Ав­тор аны ағаа ӧнетiн пас пир­ген.

– Ноға мин аймах ырҷыларға сарыннарымны пасчам? Полған на кiзiнiң оңдайы позыни. Полған на ырҷы позының оңдайынҷа сарнапча. Мин, автор чiли, пасха кӧрiснең кӧрчем, ырҷы, тiзең, пасха читiр пирче. Анзы ма­ғаа хынығ, аннаңар чайаа­чы иирiме чииттернi паза ол­ғаннарны тартчам, – тiпче М.В.Янгулова.

Чиит ырҷы Елена Кызла­сова «От ыры» марығда Ма­рия Васильевнаның «Аймах хустар учухсыннар» сарынын сарнап, «Iзенiс» дипломны ал­ған. Пу концертте сценаа олох ырнаң сығар.

Хакасияның саблығ артизi Ольга Васильева «Турналар табызы» сарынны толдырар. Концертке килген орыс аалҷылар сарында нимедеңер чоохталчатханын оңарзыннар тiп, автор ӱзiнҷi куплеттi орыс тiлiне тiлбестеп салған.

Анаң сценазар пазох Еле­на Кызласова «Iҷе-пабам­ның чирiнде» сарыннаң сы­ғар. Ма­рия Янгулова позы Орд­жо­никидзе аймаанаң. Пу сарынны iҷе-пабазына чарытхан. Пабазы Илбек Ада чаада араласхан, кинек айланған. Iҷезi «Матыр iҷе» пӧзiк атха турысхан. Мария Васильевна оларға поғдархапча, аннаңар пабазының чирiнде алтын тағлар турча, iҷезiнiң чирiнде кӱмӱс суғлар ахча тiп сарын чайап салған.

Композитор «Оолның паза хыстың сарыны» чонның ыры­­на кӧг пазыбысхан. Концертте аны Аржан Туденевнең Елена Кызласова толдырарлар. Оларох «Хара Ӱӱc» сарынны ырлирлар. Анаң Артур Марлужоков «Чалғыс харағай» сарыннаң сығар. Прохор Смашников гитаранаң ойнир.

«Алтын тус» сарын iдӧк сце­нада пастағызын на толдырылар. Ол сарында чиит оол айдаң пу чир ӱстӱнде хайди чуртирға кирек тiп сурапча. Ай аны чуртасха ӱгретче.

«Орай хыныс» сарынны Хакасияның саблығ артизi Олег Гриценко толдырар. Ма­рия Янгулова ол сарынны хада ӱгренген ӧӧрезi Светлана Дикихха орыс тiлiнең пасхан полған. Ол позының сын хынызына орай тоғастыр. Че ӧӧрезi аны сарнирға маңнанмаан.

Анаң сценазар Хакасияның саблығ артизi Ай Мирген Иргит «Хара харах» сарыннаң сығар. Аның кӧзi­диин «Кӱн сузы» ансамбльның оол-­хыстары сiлiг теелбекнең чазирлар.

– «Тадар ханым» наа сарынны артисттер Хара Хусхуннаң Аржан Туденев толдырарлар. Пiрсiнде Хара Хусхун мағаа теен полған: «Залдағы чоннаң хада сарнаҷаң сарын пар полған полза». Мин «АРОН» арт-резиден­цияның чииттерiнiң концерттерiне сы­быра чӧрчем, олар кӧрiгҷi­лернiң кӧңнiлерiн чахсы кӧ­дiрчелер. Позым даа, оларны кӧрiп, тосханҷа тынанып ал­чам. Аннаңар, Хара Хусхунның кӧңнiн орта сизiнiп, ағаа килiстiре сарын чайап саларға тыыныбысхам. «Тадар ханым» сарынның ӧӧн пӧгiнi – пiстiң чоныбыстың ханы иң кӱстiг тiп киртiндiрiп алары, – чоохтапча Мария Васильевна.

Анаң сценазар «Час ханат» олған студиязының «чылтызахтары» сығарлар. «Iҷемнiң ыры» амыр сарынны сыйлирлар. Чайаачы иир «Чыл пазы» наа сарыннаң тоозылар. Мария Васильевна ідӧк олғаннарға сарыннар пасча. Пу ӱлӱкӱнге чарыдылған палалар сарыннары чоғыл, аннаңар аның мындағ наа ыр тӧрiп парған.

Сом В.Г.Чаптыковтың адынаң Хакас филармониязыни

Татьяна Тютюбеева